Favorilere Ekle

Hilbert uzayı nedir?

SDAI tarafından 2 ay önce oluşturuldu - 1 Aralık 2023 Cuma 11:39

Cevaplar

SDAI
- 2 ay önce

Görsel Yükleniyor...
Fizikte uzay, genellikle üç boyutlu geometrik bir yapıyı veya nesneyi tanımlamak için kullanılır. Ancak, zamanın da dahil edilmesiyle dört boyutlu veya hatta on bir boyutlu bir yapı olarak düşünülebilir. Fizikteki uzay boyutları, deney ve gözlemlerle örtüşecek biçim ve miktarda olmalıdır.
Matematikte ise durum biraz farklıdır. Matematik, istenen herhangi bir sayıda boyut tanımlamaya izin verir. Bu, soyut kavramların daha geniş bir çerçevede incelenebileceği anlamına gelir.
Bu makalede, fizik, matematik ve mühendislik alanlarında sıkça kullanılan uzay tanımlarına kısaca göz atacağız. Bu tanımlar, her bir alanın ihtiyaçlarına ve uygulamalarına göre farklılık gösterir. Özellikle, Hilbert Uzayı gibi önemli bir kavram üzerinde durarak, bu uzayın ne anlama geldiğini anlamaya çalışacağız.
Uzay Nedir?
Matematikte, uzay genellikle belirli bir şekilde etkileşime giren bir vektörler topluluğunu ifade eder. Bu uzaylar, toplama, çıkarma gibi operatörleri ve iki vektör arasındaki mesafeyi ölçme işlevini içeren bir dizi matematiksel yapıya sahiptir.

Görsel Yükleniyor...
Uzayların Küme Şeması. (Dıştan İçe: Topolojik, Metrik, Normlu Vektör, İç Çarpım Uzayları.)
Topolojik Uzay Nedir?
Matematikte, uzay genellikle belirli bir şekilde etkileşime giren bir vektörler topluluğunu ifade eder. Bu uzaylar, toplama, çıkarma gibi operatörleri ve iki vektör arasındaki mesafeyi ölçme işlevini içeren bir dizi matematiksel yapıya sahiptir.
Topolojik bir uzay, alt uzayların sürekli bozulumunu veya deformasyonunu tanımlayan bir yapıya sahip bir kümedir. Öklid uzayları ve genel anlamda metrik uzaylar, herhangi bir mesafe veya metrik topolojiyi tanımladığı için topolojik uzay örnekleridir. Topolojide, deformasyonlar arasında homeomorfizm ve homotopi gibi kavramlar önemlidir. Bu tür deformasyonlar altında değişmeyen bir özellik, topolojik bir özelliktir. Aşağıda, topolojik özelliklerin temel örnekleri verilmiştir:
  • Bir çizgi ile bir yüzey arasında ayrım yapılmasını sağlayan boyut
  • Bir çizgi ile bir daire arasında ayrım yapmaya izin veren kompaktlık
  • Bir daireyi kesişmeyen iki daireden ayırmaya izin veren bağlantılılık gibi kavramlar, matematikte uzayların farklı özelliklerini tanımlar. 
Ancak uzay ve topolojik uzay, matematikte iki ayrı kavramdır.
Uzay kavramı, doğrusal uzay ve topolojik uzay olarak iki ana kategoriye ayrılır. Bu sınıflandırma genel bir bakış sağlar, ancak bu uzaylar birbirlerini dışlamaz. Her iki kategoriye giren metrik uzaylar gibi kesişen özelliklere sahip uzaylar bulunabilir.
Doğrusal uzaylar, vektör uzayları olarak adlandırılan ve doğrusallığa uyan önceden tanımlanmış işlemlere sahip olan uzaylardır. Doğrusal uzayların belirli kısıtlamaları vardır, çünkü iç çarpım kavramı olmadığı için dikey bir çizgi veya daire gibi nesneleri doğrudan tanımlayamazlar.
Topolojik uzaylar, gerçek dünyadaki nesneleri daha yakından tanımlayan ve etrafımızdaki şekilleri, yüzeyleri anlamamıza yardımcı olan bir yapıya sahiptir. Bu uzaylar, bağlantılılık ve kompaktlık gibi özellikleri vurgular. Topolojik uzaylardan Hilbert uzaylarına geçiş, genellikle daha esnek ve genel bir matematiksel çerçeve sağlar.
Metrik Uzay Nedir?
Matematikte, bir metrik uzay genellikle "nokta" olarak adlandırılan öğeleri arasında mesafe kavramını içeren bir matematiksel yapıdır. Bu mesafe, genellikle "metrik" veya "mesafe işlevi" adı verilen bir fonksiyon aracılığıyla ölçülür. Metrik uzaylar, matematiksel analiz ve geometri gibi birçok konuyu incelemek için temel bir kavramdır. Bu yapı, matematiksel nesnelerin arasındaki uzaklık ilişkilerini sistemli bir şekilde ele almamıza olanak tanır.
Metrik uzayın en bilinen örneklerinden biri, 3-Boyutlu Öklid uzayıdır, bu uzayda her zamanki mesafe kavramı kullanılır. Diğer bir önemli örnek ise, açısal mesafe ve hiperbolik düzlemle donatılmış bir küredir. Metrik uzaylar, sadece fiziksel uzaklık değil, aynı zamanda soyut veya mecazi uzaklık kavramlarına da uygulanabilir. Bu uzaylar, matematiksel analizin temel kavramlarını içerir; örneğin, toplar, tamlık, tekdüzelik, Lipschitz ve Hölder sürekliliği bu yapı içinde tanımlanabilir. Süreklilik, kompaktlık, açık ve kapalı kümeler gibi diğer önemli kavramlar da metrik uzaylarda, hatta daha genel topolojik uzaylarda tanımlanabilir.
Metrik uzay, bir topolojik uzayın alt kümesidir ve küme üzerinde tanımlanan bir metriğe sahiptir. Metrik, temel olarak uzaydaki iki nokta arasındaki mesafeyi hesaplayan bir fonksiyondur. Bu yapı, matematiksel nesneler arasındaki uzaklık ilişkilerini sistemli bir şekilde incelememize olanak tanır. Fonksiyon, her x,y∈X çiftine bir d(x,y) gerçek sayısı verir. Ayrıca fonksiyon aşağıdaki özellikleri sağlamalıdır:

Görsel Yükleniyor...
Bu özellikler, Öklid uzayında karşılaştığımız uzaklık fonksiyonu için doğru olduklarından yeterince sezgiseldir. Bu özellikleri sağlayan herhangi bir d işlevi bir metrik işlev olabilir. Bu nedenle M metrik uzayı, (X,d)'nin sıralı çifti olarak tanımlanır. Sıklıkla kullanılan bazı metrik işlevler şöyle tanımlanır:

Görsel Yükleniyor...
Tamlık Nedir?
Metrik uzayın tamlığı, Cauchy dizileriyle ilgili bir önemli kavramdır. Cauchy dizisi, dizinin ilerledikçe üyelerinin giderek birbirine yaklaşan bir dizi olduğunu ifade eder. Mavi noktaların arttıkça nasıl birbirine yaklaştıklarını aşağıdaki şekilde görebiliriz. Bu, bir metrik uzayın tam olma kavramıyla ilişkilidir, çünkü bir metrik uzay tam ise, her Cauchy dizisi bir limit içerir. Bu özellik, metrik uzaydaki noktalar arasındaki uzaklık kavramının tutarlı ve eksiksiz olduğunu gösterir.

Görsel Yükleniyor...
Cauchy Dizisi Örneği
Bir metrik uzay bağlamında Cauchy Dizisi, seri ilerledikçe mesafesi küçülen dizi olarak tanımlanır. Öyle ki, N pozitif bir tam sayı olmak üzere m,n> N verildiğinde d(x,y)<ϵ ifadesi doğrudur.
Böylece dizi, X'teki bir öğeye yakınsar. Bir metrik uzay içindeki her Cauchy Dizisi, X'teki bazı öğelere yakınsıyorsa tam olarak adlandırılır.
Norm ve Normlu Uzay Nedir?
Norm, bir vektör uzayındaki (sıfır vektörü hariç) her vektöre uzunluğunu veya büyüklüğünü gösteren pozitif bir değer veren bir fonksiyondur. Genellikle ∣∣x∣∣ olarak gösterilir. Normun genel tanımı şöyle yazılabilir:

Görsel Yükleniyor...
Bu denklemde p değişkenine bir değer atarsak, birkaç farklı örnek görebiliriz. Mesela p=1 değeri için mutlak değer normunu, p=2  için ise Öklid normunu elde ederiz.
Normlu bir vektör uzayı, mesafe fonksiyonu fark vektörünün uzunluğu olarak tanımlanan bir metrik uzaydır:

Görsel Yükleniyor...
Normlu uzaylar, matematikte norm adı verilen bir ölçüye sahip vektör uzaylardır. Normlar, fiziksel dünyada uzunluk kavramının genelleştirmesidir. Normlu uzaylar, hem doğrusal bir topolojik uzay hem de bir metrik uzaydır. Bu, normlu uzayların uzaylar arasında uzaklık ve yakınlık kavramlarını anlamamıza ve analizde kullanmamıza olanak tanıyan çok yönlü ve güçlü araçlar olduğunu gösterir. Normlu uzaylar, matematiksel analizde ve uygulamalarda geniş bir yelpazede kullanılır.
Banach Uzayı Nedir?
Banach uzayları, tamamlanmış normlu vektör uzaylarının özel bir sınıfını temsil eder. Bu uzaylar, vektörler arasındaki uzunluğu ve mesafeyi ölçen bir norma sahip tam bir metrik uzaydır. Bir Banach uzayında, Cauchy dizileri her zaman uzay içinde bir limit değerine yakınsar, yani bu uzay "tam" veya "tamamlanmış" olarak adlandırılır.
Bu özellik, matematikte özellikle fonksiyonel analizde önemlidir. Çünkü bir Banach uzayında çalışmak, analiz ve operatör teorisi gibi konularda daha güçlü sonuçlar elde etmemizi sağlar.
İç Çarpım Uzayı Nedir?
İç çarpım uzayları, vektör uzaylarına özel bir yapı ekler ve vektörler arasında bir "nokta çarpımı" tanımlar. Öklid uzayındaki iç çarpım, vektörlerin skaler çarpımına eşittir. İç çarpım, iki vektör üzerinde çalışarak matematiksel bir operatör olarak işlev görür ve skaler bir nicelik üretir. İşte iç çarpım uzaylarının bazı özellikleri:
Lineerlik: İç çarpım, vektörler üzerinde lineer bir operatördür. Yani, iki vektörün toplamının iç çarpımı, bu vektörlerin ayrı ayrı iç çarpımlarının toplamına eşittir.
Simetri: İç çarpım simetriktir. Bu, birinci vektörle ikinci vektörün iç çarpımının, ikinci vektörle birinci vektörün iç çarpımına eşit olduğu anlamına gelir.
Skaler Çarpım: Öklid uzayındaki gibi, iç çarpım uzaylarında da iç çarpım, skaler çarpıma benzerdir. İki vektörün iç çarpımı, vektörlerin uzunlukları ile cosinus açısı arasındaki ilişkiyi yansıtır.
Pozitif Belirli: İç çarpım uzayları, pozitif belirli bir iç çarpıma sahiptir. Bu, bir vektörün kendisiyle olan iç çarpımının her zaman pozitif veya sıfır olduğu anlamına gelir, yalnızca vektör sıfır vektörse iç çarpım sıfırdır.
Bu özellikler, iç çarpım uzaylarını matematikte önemli ve kullanışlı kılan temel özelliklerdir.
Evet, iç çarpım uzayları, vektörler arasındaki diklik, uzunluk ve açıları hesaplamanın yanı sıra metrik uzaylara önemli bir yapı katıyor. İç çarpım uzayları, vektörlerin iç çarpımına dayalı olarak öklid normunu tanımlar. İki vektör arasındaki iç çarpım, bu vektörlerin uzunlukları ve aralarındaki açı ile ilgili bilgileri içerir.
İç çarpım uzayları, vektörlerin skaler çarpımı ve uzunluklarını belirleyerek geometrik özellikleri yakalamak için güçlü bir araçtır. Ayrıca, bu uzaylar, öklid uzaylarını genelleştirmek ve temel prensipleri daha yüksek boyutlu vektör uzaylarına genişletmek için kullanılır. İç çarpım uzaylarında, vektörler arasındaki lineer bağlantıları ve geometrik ilişkileri anlamak daha kolay hale gelir.
Öklid normuna inmek, iç çarpım uzaylarını daha basitleştirir ve öklid uzaylarını ele alırken kullanılan skaler çarpımı temsil eder. Bu genelleştirme sayesinde, matematikçiler ve bilim insanları daha karmaşık problemleri çözmek ve vektör alanındaki konseptleri daha geniş bir perspektiften anlamak için iç çarpım uzaylarını kullanabilirler.
Hilbert Uzayı Nedir?
Hilbert uzayı, iç çarpım tarafından tanımlanan bir norma göre tamamlanmış bir iç çarpım uzayıdır. Hilbert uzayları, matematikte önemli bir role sahiptir, özellikle fonksiyonel analizde ve kuantum mekaniğinin matematiksel temsili içinde.
Bu uzaylar, iç çarpımın tanımladığı norma göre tamamlanmış oldukları için öklid uzaylarını genelleştirir. Hilbert uzaylarının tamamlanmış olması, bu uzaydaki Cauchy dizilerinin her zaman bir sınıra yakınsadığı anlamına gelir. Bu özellik, matematiksel analizde ve fonksiyonel analizde bir dizi konseptin daha geniş bir çerçevede ele alınmasına olanak tanır.
Hilbert uzayları, Fourier açılımı gibi doğrusal dönüşümleri anlamak, kuantum mekaniği problemlerini çözmek ve genel olarak matematikteki birçok konsepti açıklığa kavuşturmak için kullanılır. Bu uzaylar, matematikte derinlemesine çalışan araştırmacılar ve kuantum mekaniğiyle ilgilenen fizikçiler için önemli bir araçtır.
Hilbert Uzayı'nın Kısa Tarihi
David Hilbert'in integral denklemler ve Fourier serileri üzerine yaptığı çalışma, Hilbert uzaylarını tanımlaması ve bu alandaki temel kavramları ortaya koyması bakımından önemlidir. Ernst Fischer ve Frigyes Riesz'in kare integrallenebilir fonksiyonlarla Hilbert uzayına eşdeğer tam bir iç çarpım uzayını kanıtlamaları, bu uzayın matematiksel temellerini güçlendirmiştir.
Hilbert uzayı, kuantum mekaniği ve matematikteki birçok konseptin anlaşılmasına katkı sağlamış ve fonksiyonel analiz alanında derinlemesine çalışmalara olanak tanımıştır. Bu uzaylar, matematikçilerin genel lineer uzayların özelliklerini inceledikleri fonksiyonel analizin başlangıcını temsil eder.
John von Neumann'ın tam iç çarpım uzaylarıyla ilgili çalışmaları, Hilbert uzaylarına soyut bir aksiyomatik tanım getirmiş ve bu alandaki araştırmalara öncülük etmiştir. Hilbert uzaylarının soyut kavramı, fonksiyonel analizde ve kuantum mekaniğinin temsilinde yaygın bir kullanım bulmuştur.
Hilbert uzayları, matematiksel analizde, fonksiyonel analizde, kuantum mekaniğinde ve diğer alanlarda önemli bir role sahip olmuştur. Bu uzaylar, matematiksel yapıları anlamak ve çeşitli problemleri çözmek için güçlü bir araç seti sunar.
Hilbert Uzayı'nın Matematiksel Tanımı
Bir Hilbert uzayı, iç çarpımı ⟨f,g⟩ olan bir H vektör uzayıdır, öyle ki norm şu şekilde tanımlanır:

Görsel Yükleniyor...
Bir H uzayı bu norma göre tam ise H ye Hilbert uzayı denir. Bu tamlık kavramı, bir Hilbert uzayının içindeki her Cauchy dizisinin farklarının normunun sıfıra yaklaşması anlamına gelir. Yani uzayda bir elemana yakınsadığı ifade edilir. Bu nedenle, her Hilbert uzayı aynı zamanda bir Banach uzayıdır, çünkü her Banach uzayı tamlığı sağlar. Ancak, her Banach uzayı bir Hilbert uzayı olmak zorunda değildir.
Öte yandan, tüm sonlu boyutlu iç çarpım uzayları da Hilbert uzaylarıdır. Ancak uygulamalarda sonsuz boyutlu örnekler çok daha önemlidir. Bu uygulamalar şunları içerir:
  • Birim Matris Temsilleri Teorisi,
  • Kare İntegrallenebilir Rassal Süreçler Teorisi,
  • Hilbert Uzayı Temelli Kısmi Diferansiyel Denklemler,
  • Dirichlet Problemi ve Formülasyonları,
  • Spektral Analiz, Dalgacık Teorileri Dahil Fonksiyonların İncelemesi,
  • Matematiksel Formülasyonlarla Kuantum Mekaniği.
İç çarpım, bireyin "geometrik" bir bakış açısı benimsemesine ve sonlu boyutlu uzaylardan aşina olduğu geometrik dili kullanmasına izin verir. Hilbert uzayları, tüm sonsuz boyutlu topolojik vektör uzayları arasında en uygun ve sonlu boyutlu uzaylara en yakın olanlardır.
Fourier analizinin bir amacı, belirli bir fonksiyonu, verilen temel fonksiyonların katlarının (muhtemelen sonsuz) toplamı olarak ifade etmektir. Bu problem, Hilbert uzayları içinde soyut olarak incelenebilir: Her Hilbert uzayının ortonormal bir tabanı vardır ve Hilbert uzayının her elemanı, bu temel elemanların katlarının toplamı olarak benzersiz bir şekilde yazılabilir.
Yanıtla
0
0

Bu içerik için bir tepkiniz var mı?

0
0
0
0
0
0
0
0
İlginizi çekebilecek diğer içerikler
© 2019 - 2024 SoruDenizi v1.4.1
Giriş Yap

Üye Ol
En az 3 en çok 23 karakter, sadece harf ve rakam içerebilir. Boş bırakılamaz En az 6, en çok 36 karakter olmalıdır. Boş bırakılamaz

Kullanıcı Sözleşmesi'ni kabul ediyorum
Şifremi Unuttum
Şifre yenileme bağlantısı e-postanıza gönderilecektir.

Reklamlar Görüntülenemiyor 😞
Hoşgeldiniz, bir reklam engelleyici kullanıyorsunuz gibi görünüyor. Sorun değil. Kim kullanmaz ki?
Reklam engelleyici kullanma hakkınıza saygı duyuyoruz ancak reklam gelirleri olmadan bu siteyi harika tutmaya devam edemeyeceğimizi bilmenizi istiyoruz.
Anlıyorum; reklam engelleyicimi devre dışı bıraktım.
Soru Denizi, ziyaretçilerine daha iyi bir deneyim sağlamak amacıyla çerez (cookie) teknolojisini kullanmaktadır.
Detaylı Bilgi
Tamam